4-çü betde: "Karaçaynı, büteu Kavkaznı da mahtauu"
Cırçı İsmailnı 120-cıllığına atalıb
KARAÇAYNI, BÜTEU
KAVKAZNI DA MAHTAUU
İsmailğa 120 cıl tolğanına atalğan regional ilmupraktika konferensiyanı Karaçay-Çerkes kral universitetni filologiya institutu kurağan edi.
Anı universitetni ilmu prorektoru, professor Sergey Umaroviç Pazov bardırdı. Ol, konferensiyada KÇR-ni millet işlerini, köbçülük kommunikasiyala bla basmadan ministri Nasiphan Husinovna Suyunova, Türk halkla arası «Türksoid» degen organizasiyanı tamadası Askar Tursumbayev, Karaçay-Çerkesiyanı Cazıuçularını soyuzunu predsedateli Leyla Aubekirovna Bekizova, Şimal Kavkaznı Satıu-alıudan ilmu akademiyasını prezidenti Atabiylanı Aliy, Kabartı-Malkardan filologiya ilmulanı doktoru, professor Bittirlanı Tamara, «Miñi Tau» jurnalnı baş redaktoru Dodulanı Asker, KabartıMalkar Respublikanı Cazıuçularını soyuzunu predsedatelini zamestiteli Begiylanı Abdullah, predpriyatiyeleni, organizasiyalanı, el munisipal kuralışlanı tamadaları, ustazla, studentle, aspirantla, İsmailnı cuuuk adamları, başhala da bar edile.
Konferensiyanı birinçi plenar cıyılıuu eki sağatdan aslam zamannı bardı. Anda köb alğışlau sözle aytıldıla, dokladla etildile. Karaçay-Çerkesiyanı çığarmaçılık bla ilmu intelligensiyasını oñlu keleçilerine Semen ulunu 120-cıllık übileyine atalğan, Belgiyada etilgen medallanı Atabiylanı Aliy sauğağa berdi. Ol ullu sauğağa birinçi iye bolğanla: Askar Tursumbayev, Leyla Bekizova, Gerbeklanı Nürlü, Kağıylanı Nazifat, Canibeklanı Soslanbek, Hubiylanı Nazir, Süyünçlanı Azamat, Tambiylanı Burhan, Pazov Sergey, Bittirlanı Tamara, Toturkullanı Kaziy-Magomed, dağıda başhala edile.
- Biz bügün karaçay halknı belgili poeti, cırçısı Semenlanı Unuhnu caşı İsmailğa sıy berirge deb cıyılğanbız. Anı iskusstvosu, karaçay literaturanı ayak üsüne tururuna, ösümüne ullu ülüş koşhandı, - dedi Tambiylanı Burhan. - Biz anı poetikalı söznü kerti ustasına sanaybız, ullu professional karaçay poetleni birinçilerini tizimine koşabız. Ol kesini caşau bla baylamlı fahmulu çığarmalarında, tabiğatnı, tögeregindegi zatlanı, taulu curtda caşağan adamlanı üslerinden nazmula, cırla etgendi. Anı «Miñi Tau» degen nazmusu, kuru karaçaymalkar halknıkı bolub kalmay, büteu Şimal Kavkaznıkıdı. Ol seyir cırnı Rossiyadan başha krallada da cırlaydıla. İsmail deportasiyanı zamanında, başha közüude da, ne kıyın bolumğa tüşse da, kellik carık caşauğa iynanñanlay turğandı. Ullu tözümü bolğan adam, kertiligin, iynanmaklığın tas etmegendi.
Bügünñü forumnu kurağanlağa razılığımı bildireme, artıksız da Türknü keleçisi Askar Tursumbayevge. Semenlanı İsmailnı atı Rossiya Federasiyanı kulturasında tıyınşlı orun allığına biz barıbız da iynanabız.
Bügünñü işni açha bla bacarğanlağa, bizge boluşhanlağa ençi razılık sözle aytırğa izleyme.
Anı ızından filosofiya ilmulanı doktoru Suyunova Nasiphan alğı burun KÇRni Başçısı Temrezlanı Raşidni, Pravitelstvonu atlarından cıyılıuğa kelgenleni alğışladı.
- İsmail Semen ulunu çığarmaçılık haraketi Karaçay-Çerkesiyadan tışında, Şimal Kavkaznı, büteu Rossiyanı da millet haznasıdı. Bıllay belgili adamlanı tvorçestvolarını ullu camağat mağanaları bardı. Anı üçün biz Semenlanı İsmailnı çığarmaçılığın büteu camağatnı haznasına sanaybız. Bıyıl respublikanı rayonlarında, şaharlarında İsmailğa 120 cıl tolğanına atalıb, türlü-türlü daracada köb cıyılıula bardırılğandıla.
Respublikanı kitab basmasını planında «Zikirle» degen at bla İsmailnı cıyım kitabı bardı. Ol bağalı, alamat çığarma dekabr ayda çığarıkdı.
Adamla kuuanç halda bir-birine çam ete, İsmailnı nazmularından üzükle ayta, uşak ete alğışlaulağa tıñılaydıla. Söz Askar Tursumbayevge beriledi. Kazah konağıbız, tribunağa çığıb, kazah, orus tillede söleşdi:
- «Türksoid» büteu türk duniyanı kulturası bla küreşedi. Anı sebebinden saulay türk duniyanı atından sizge salam bereme, dedi prezidiumğa, büteu cıyılğanlağa da. - Ullu karaçay poet Semenlanı İsmailnı 120-cıllık übileyi bla barığıznı da taza cürekden cılı alğışlayma. Ol, kuru Karaçay-Malkarnıkı bolub kalmay, büteu türk halklanı poetidi. Anı üçün bizni organizasiya busağatda İ. Semen ulunu kitabın türk, karaçay tillede çığarırğa hazırlay turadı. Anı tışında dekabr ayda biz İsmailğa 120 cıl tolğanına atab talay iş bardırlıkbız, - deb, alanı organizasiya çığarğan ariu sahan tabak, kitab, jurnal sauğalanı Tambiylanı Burhanña berdi. Rektor: «Bu aşhı sauğala İsmailnı muzeyin casarıkdıla», - deb, konaknı kuçakladı.
Anı ızından L. Bekizova İsmailnı çığarmaçılık işine ullu bağa berib, anı bek sıylab söleşdi.
Alğışlaulanı ızlarından dokladla başlandıla. «İsmail Semenov çelovek i tvores» degen at bla birinçi dokladnı filosofiya ilmulanı doktoru, KÇKU-nu professoru Karalanı Zuhra etdi.
- Karaçay literaturada carık çığarmaçılık ençiligi bolğan poet Semenlanı İsmaildı. Anı «Aktamak» degen poeması, deportasiyanı közüuyunde cazğan tragediyalı poeziyası, caşauunu art cıllarında cazğan filosofiya lirikası poetni ençi auazın çertedi. Ol arabça igi okuy bilgendi. Aytıuğa köre, ullayğan zamanında ol Dağıstandağı din seminariyada (medresede) okuğandı. Geografiyadan, astronomiyadan al başlanñan kurslanı tauushandı. Arab poeziya bla keñ şağırey bolğandı. İsmail gitçe zamanından cazıb başlağandı. Poetni birinçi ullu çığarması «Aktamak» 22 cılnı içinde cazılğandı.
1957-çi cıl İsmail halkı bla tuuğan Curtuna kaythandan sora Uçkulan, Kızıl Oktâbr ellede caşağandı. Ullu poet 1981-çi cıl Tereze elde auuşhandı, anda basdırılğandı.
Semenlanı İsmailnı çığarmaçılığını mağanası karaçay literaturada, kulturada bek ulludu. Tarih mağanası, estetika bağası miyikdi. Ol ahırğı ullu halk cırçı bolğandı. Birinçi ullu, kerti halk poetdi, - deb, dokladçı İsmailnı «Aktamak» poemasını bir bölek nazmusunu iç mağanalarını seyirligini üslerinden aytdı.
Universitetni «Şohluk» degen ansambli, konsert bere, işin alay bardırdı forum.
Karaçay-Çerkesiyanı halk poeti Hubiylanı Nazir übilârnı hakından söleşe, bılay aytdı:
- 1953-çü cıl Kırğızstanda men birinçi kere Semenlanı İsmailnı «Salamton» bla «Partiyağa» degen eki nazmusun okuğan edim. Ala 1940-çı cıl Karaçay şaharda çıkğan edile. Andan sora 1957-çi cıl karaçaylıla Curtlarına cañı kayta başlağan zamanlarında, İsmail kelib, Uçkulanña tüşdü deb eşiteme. Ol közüude şahar bla Uçkulannı arasında avtobus cürümey edi. Cırçı Habiçlanı Alihan bla men, İsmailnı körür üçün, Uçkulanña cayaulay barabız. Anı bla tınışıb, ne ete turasa deb sorabız. Bizni soruuubuzğa ol bılay cuuab etgen edi:
Cokdu bügünlükde
hatabız,
Ertde ölgendi atabız.
Şay bla gırcın
aşaybız,
Kelir bolsa, egiz-egiz,
Keter bolsa, segiz-segiz.
Burun men Karaçayda
cırçılanı başı em,
Semen Tramnı caşı em,
Caşlığımda ayla-
nayem kümüş kibik
cıltıray,
Kartlığımda kal-
ğanma balık kibik
kaltıray.
Ol künden başlab, 24 cılnı içinde İsmailğa tübeb uşak etib turğanma. Ol alamat adam edi, fahmulu poet edi. Ne mahtanıb, ne adamnı üsünden aman aytıb eşitmegenme. Oğurlu, akıllı, basımlı, halknı kerti süygen adam edi. Anı çığarmaçılığını tuturuğu Kavkaz bla Miñi Tau edile. Cır cazarğa ol aladan uçunmaklık ala edi. Dinden da haparı bar edi. Mahaçkalada, Şimal Kavkazda din upravleniyeni muftiyi din bla baylamlı işlerge erkinlik bergen kağıt bergen edi aña. Kazahstannı Cambul oblastında caşağan sağatında İsmail köçgünçülüknü üsünden kısha mağanalı tizginle cazğandı.
Nazir İsmailnı adamlığını üsünden da aytdı.
Anı ızından İsmailnı çığarmalarını seyirliklerin, ençiliklerin, taşa mağanaların açıklay, Nalçikden filologiya ilmulanı doktoru, professor Bittirlanı Tamara, Şimal Kavkaznı Satıualıudan ilmu akademiyasını prezidenti Atabiylanı Aliy söleşdile.
KÇKU-nu studentleri İsmailnı çığarmaların okudula. Tambiylanı Kasbot bla Suhel Bagdadi, «Belgili cırçı bla söleşe», «Miñi Tau», «Aktamak», «Anam», dağıda başha cırlanı ariu tukum cırladıla. Pedagogika ilmulanı kandidatı Aliylanı Rakay, tarih ilmulanı doktoru Koyçulanı Askerbiy, respublikanı kitab basma izdatelstvosunu direktoru Toturkullanı Kaziy-Magomet, filologiya ilmulanı kandidatı Laypanlanı Nür-Magomet, Kabartı-Malkar Respublikanı Cazıuçularını soyuzunu predsedatelini zamestiteli Begiylanı Abdullah, filologiya ilmulanı kandidatları Hapçalanı Tatâna bla Mamçulanı Fatima, başhala da Cırçını çığarmalarını mağanalarından ençi oyumla aytdıla.
Koyçulanı Askerbiy, başhala da Semenlanı İsmailnı atı bla literaturada, iskusstvoda har cılnı ayağında sauğa berile tursa tıyınşlı edi degen oyumnu da aytdıla. İsmailnı kızı bla caşı konferensiyanı kurağanlağa, kelgenlege da razılıkların bildirdile. «Oñlu adamına sıy bere bilgen halk kesi da sıyğa, büsüreuge tıyınşlıdı», - dedile.
LEPŞOKLANI Husein.
(SUAT ONALANDAN ALINMISTIR)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder