HALK SUYGEN DJIRCHI BAYCHORALANI MUSSA

Parduz Bairamukova

HALK SUYGEN DJIRCHI BAYCHORALANI MUSSA

Bizni milletde kachan da djirchilani ullu sijyari bolgandi.Ala bolgan djerde djiyilganla shum bolub auuzlarindan ne chigad deb alay turgandila.
Allay usta djirchilani biri bolgandi Baychoralani Mussa. Ani atin bilmegen karachayda hazna adam bolmaz desek da ullu djangilmazbiz.Halkda djurugen ati Kapruch ulu bolgandi.Bashhalaga ushamagan enchi fahmusu,har aythani bla har djirlagan djiri bla adamlani seyirsindirgen allay fahmusu bolgan adam bolgandi.Ol elchileni, ishchileni, kullukchulani, studentleni allarinda djirlagandi. Kapruch uluga, djuregi kozgalmay,alay bosh tingilagan adam tabhan kiyin edi.
Kapruch ulu ne turlu djirni da usta bilgendi,repertuari bay bolgandi. «Dolay», «Erirey», «Apsati» degencha eski halk djirladan bashlab,suymeklik,cham,nakirda djirlaga,iynarlaga deri ol usta djirlamagan djir kalmagandi.
Kapruch ulu djigitilkni usunden djirlani ayirib bek suygeni sebebli,repertuarinda «Gapalau», «Achey ulu Achemez», «Domalay» dagida ani kibik istoriyali-djigitlik djirla aslam bolgandila.
Kapruch ulu 1898-chi djil Ogari Teberdide kesini kiyini bla djashagan uydegide tuugandi.Sabiyliginden oguna djumushha tirmashib, mal kutedi,djer sururge,bichen chalirga bolushadi.
Mussani atasi Kapruch usta sibizgichi bolgandi emda kesini ustaLigin djashina da uretedi. Eshitgenin,korgenin,djengil alib koyuuchu djashchik atasindan ozgeden da keb zatha urenedi, ese kele ua aytilgan sibizgichi,djirchi boladi.Kapruch uludan sibizgini usta sokgan kermegenbiz deuchen edile Ogari Teberdiden sibizgichila, Magulalani Taubiy, Dolalani Gilastan, Halillani Boris emda bashhala.Kapruch ulu uzun boylu emda kariulu adam,ne ishden da artha turmagandi. Ogari Teberdide Lenin atli kolhoz kuralganinda, anga birinchi bolub halal ishleb bashlaganlani arasinda Kapruch ulu da bolgandi. Ani ustalikni igi bilgeni uchun, kuruluw brigadada arbala, parniklege ramala, oguz arbalaga boyunshala, dagida bashha kerekli zatlani ishlegendi. Ol kozuude kolu alay usta bolgan keb adam bolmagani sebebli, Kapruch ulunu djigerligi, esliligi, ustaligi kolhoz mulkde artik da bek kerekli edile da, ani bilib, ol djanin-kanin ayamay urunngandi.Talay kere da siyli gramotala bla achha bla da saugalanngandi.
Kapruch ulunu alamat saulugu,tiriligi kartayganinda da azmay saklanngandila.Djashauunu art djillarinda da chalkiga chikganlay, bachha-bash sugarganlay, indekleni ariulaganlay turgandi.Kalganla da haulelikden keri bolub,halal urunsala suygendi.
Kapruch ulunu fahmulugu kob zatni usunde tanilgandi.Djamagatda ani sinngannga chikgannga tamam igi djaraganin bilgendile. Allay kaygisi bolganla anga kelib,sauluklarina karatib,suyek sauluklarin tabib turgandila.Halal kollu,achik djurekli djiger adam, Mussa ani uchun busureu izlemegendi kesine,barina da bircha djan aurutub,barina da bolushhandi,djaragandi.
Kapruch ulunu har zatha bircha djarashhanina adam seyir eterchadi.Ogari Teberdide djashaganlada busagatda ani kolu bla etilgen bek kob zat bardi. Alani ichinde omak, sadirach sablari bolgan agach kashikla,oyuulu chomushle, tabakla, djikkirla, turlu-turlu shindikle, kumush belibaula,aybat bichakla bardila.Ol ogay ol kalagan pechle bardila.
Kertisi bla da esli adam bolgani sebebli,ol karachay-malkar fol'klornu seyir bile edi.Keng djayilib turgan belgili djirla bla birge, busagatda hazna adamni esinde kalmay,unutulub bargan burungu halk djirlani da alamat bile edi.Ani «Elkanlani Balakush», «Kulistanni djiri», «Shamshiy», «Horasan» degen djirlani taraltib djirlaganina seyir etercha edi.
Baychoralani Mussa djirga ullu magana bergendi.Djirla deb tilesele ezhiuchuleni kesi saylagandi.Nasibha Ogari Teberdide alamat ezhiuchule da djetishgendile.
Kapruch ulunu katinda djirlaganla,kim da bolsun,halk djirni sozunde neda makaminda djangilgan neda tersirek aythan bolsa, chirtda unamagandi.Tab hinirak etib,djirlay bilmey eseng,djirlama da koy-deb oguramaganin tanithandi.
Kapruch ulu djirlani etilgen haparlarin da kob bile edi.Soz uchun, «Gokka» degen djirni djirlarini alli bla,ani Baychoralani Soltan-Hadjini egechine etilgenin,ani adam sifatina karab toymazlay,suu suratcha,ariu subay tishiriu emda alamat kobuzchu bolganindan hapar ayta edi.
Djirchini djirlari halkdadila.Alani bashha djirchila,Kecheruklani Yusuf,Djukkalani Abugaliy,Baychoralani Mahamet,Dotdulani Umar emda bashhala usta djirlay edile.
Ogari Teberdichile Kapruch ulunu da ani adamligin da,djirlarin da chamlarin da unutmaydila.Ol djashauda ogurlu,djarik iz kaldirgan ashhi djirchilaribizni biridi.